Monthly Archives: July 2020

O eutanazji w Pamiętniku

Jednym z najbardziej szokujących fragmentów Pamiętnika, jest znajdujący się na pierwszych stronach drugiej części wywód o eutanazji. Szokujący nie dlatego, że porusza taką materię, ale dlatego, że czyni to niemal półwiecze wcześniej niż temat stał się przedmiotem zainteresowania polityków w Polsce. Szokujący też o tyle, że w Trzeciej Rzeszy instytucjonalnie mordowano całe kategorie ludzi.

Oto parę cytatów:

“Zabić ze współczucia ma prawo ten, kto kocha i cierpi – gdy sam też nie chce pozostać przy życiu. Tak będzie za lat niewiele”.
“Kiedy po powrocie siostry z Paryża proponowałem jej wspólne samobójstwo, nie była to myśl czy program bankructwa. Przeciwnie. Brak mi było miejsca na świecie i w życiu”.

“Urząd, bo jakże inaczej? Solidnie rozbudowany urząd. Sala obszerna, małe
pokoje. Biurka. – Prawnicy, lekarze, filozofii, handlowi doradcy, różni wiekiem i specjalnością.
Petent składa podanie. Każdy ma prawo. Może ograniczenia liczne, by podań nie składano lekkomyślnie ani pozornie, obłudnie, w celu wyzyskania urzędu bądź wprowadzenia w błąd własnej rodziny.
Podanie o śmierć mogłoby być próbą wywarcia presji”.

Snuje więc Korczak wizje przyszłości, gdy eutanazja – samobójstwo będzie usługą zdrowotną dla każdego. Ale rozważa też stosowanie wszelkich środków odradzających taką decyzję – proponuje, na przykład: samobójstwo na próbę. Gdyż według badań, zazwyczaj po próbie samobójczej, większość ludzi nie próbuje tego kolejny raz.

Jednak najistotniejsze jest wyznanie na koniec wywodu o eutanazji. Wyznanie, które unaocznia wiele z decyzji życiowych Korczaka. Wyznanie, o tym, że uciekał od wielu decyzji w życiu i prowadził je w taki sposób jaki znamy, gdyż obawiał się odziedziczenia szaleństwa po ojcu.

“Mając lat siedemnaście, zacząłem nawet pisać powieść Samobójstwo. Bohater znienawidził życie w obawie obłędu.
Bałem się panicznie szpitala wariatów, do którego ojciec mój parokrotnie był kierowany.
A więc ja syn obłąkanego. A więc dziedzicznie obarczony.
Parę dziesiątków lat i podotąd myśl ta mnie okresami dręczy.
Zbyt kocham swoje szaleństwa, by nie przerażała mnie myśl, że ktoś wbrew mej woli próbować będzie mnie leczyć”.

Ojciec Korczaka – Józef Goldszmit – był wziętym warszawskim adwokatem rozwodowym. Prowadził rozwiązłe życie, czego wynikiem było zarażenie się syfilisem, a w wyniku rozwoju choroby, popadł on w szaleństwo.

Te wydarzenia miały ogromny wpływ na oboje dzieci państwa Goldszmit. I jak widać, sprowadziły Korczaka na drogę służby dzieciom.

Pamiętnik

Wielokrotnie siadaliśmy do dyskusji, na jakich kanwach oprzeć biografię Korczaka. I coraz częściej wracał do nas pisany w 1942 roku Pamiętnik, który dzięki Newerly’emu ocalał z zagłady getta i stanowi świadectwo życia Korczaka, jak również i zmierzającego do nieuchronnego końca getta.

Po wielu dyskusjach uznaliśmy, że niezbędne jest też odtworzenie w formie komiksu historii zawartych w Pamiętniku i zrobienie z niego trwałego elementu przygotowywanej przez nas biografii.

Będzie on stanowił kanwę opowieści pierwszoosobowej w naszym komiksie, która zostanie wpleciona w narrację o życiu Starego Doktora.

Urodziny!

To dzień, w który urodził się Henryk Goldszmit. Jak sam wspomina w Pamiętniku, nie ma pewności co do roku jego urodzenia (1878 lub 1879), ale z datą nie ma takiego problemu – 22 lipca. Data, która nie tylko będzie jego początkiem, ale też będzie zwiastunem końca. W tym dniu, w 1942 roku, zaczęła się likwidacja getta warszawskiego, która zakończyła żywot Korczaka i wszystkich mieszkańców jego sierocińca.

Dlaczego rok urodzenia Korczaka nie jest taki pewny?

A to dlatego, że ojciec zwlekał z jego rejestracją w Synagodze. I być może w wyniku powstałych opóźnień pojawił się problem ze zbyt późną rejestracją nowo narodzonego, który postanowiono rozwiązać wpisując podwójny rok urodzenia. Sam Korczak zwykł przyjmować za rok urodzenia 1878 roku.

W zaborze rosyjskim, rejestracją urodzin zajmowały się wspólnoty wyznaniowe. Dlatego też należało się udać do najbliższej świątyni i tam zarejestrować swojego potomka. Były to jednak też czasy, w których władze nakładały coraz większe ograniczenia na Żydów – w edukacji, dostępie do zawodów. Prowadziło to do różnych rozwiązań – a to zmiany religii i przejścia na chrześcijaństwo (choćby rodzina Leśmiana), a to zwlekania z rejestracją dzieci i podjęciem decyzji (co miało miejsce w przypadku rodziny Goldszmitów). Głównie chodziło o zapewnienie lepszej przyszłości dzieci i dostęp do ich rozwoju i edukacji.

Ojciec Korczaka podjął ostatecznie decyzję o zarejestrowaniu syna w gminie żydowskiej.

Pierwsze projekty postaci

Przedstawiamy pierwsze projekty postaci:

Janusz Korczak (broda do poprawy!)
Janusz Korczak vel Henryk Goldszmit
Stefa Wilczyńska
Korczak i dzieci

Skąd się wzięło Janusz Korczak

Janusz Korczak to jest pseudonim, nie prawdziwe nazwisko. Prawdziwe dane osobowe to Henryk Goldszmit, Żyd polski, urodzony pod zaborem rosyjskim.

A skąd wzięło się Janusz Korczak?

W 1998 roku został zorganizowany przez Ignacego Paderewskiego konkurs na dramat, na łamach czasopisma Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne”. Henryk, który przygotowywał się do egzaminów maturalnych, postanowił wziąć udział w konkursie. Stworzył dramat Którędy?, oparty o swoje rodzinne przeżycia. Dramat niestety nie zachował się do naszych czasów. Ale zajął w konkursie 4. miejsce.

Pracę wysłaną na konkurs, młody twórca, podpisał Janasz Korczak, a pseudonim ten wziął z powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego Historia o Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie. Janasz przekształcił się w Janusz pod rękoma zecera układającego u na prasie drukarskiej zamiast a. Tak imię zmieniło się w Janusz i narodził się Janusz Korczak. Henryk używał oczywiście jeszcze innych pseudonimów m.in. Hen-Ryk, ale to Janusz Korczak przyjął się najbardziej.

Do tego stopnia, że obecnie wielu nie kojarzy prawdziwej przynależności narodowościowej oraz imienia i nazwiska Henryka Goldszmita. A to mylne odbieranie osoby Starego Doktora zostało sportretowane dobitnie w scenie z filmu Andrzeja Wajdy, rozgrywającej się w Polskim Radio (polecamy obejrzeć!).

Źródła

Przy tworzeniu komiksu biograficznego trzeba sięgnąć do źródeł. W przypadku biografii Korczaka mamy do czynienia z bardzo wieloma źródłami powstałymi w poprzednim systemie politycznym. Dlatego też biografie te trzeba odczytywać ze szczególną uwagą, i zwracać uwagę na treści, które są w nich zbędnym naddatkiem. Należą do nich często odniesienia do pedagogiki radzieckiej i wychwalanie osiągnięć systemu komunistycznego. Ale również w innych pracach często trzeba czytać między wierszami i wykorzystywać całą nabytą wiedzę historyczną, aby w pełni zrozumieć kontekst historyczny i społeczny.

Do najważniejszych dzieł biograficznych o Januszu Korczaku należą:

  • biografia Janusza Korczaka napisana przez Hannę Mortkowicz-Olczakową – jej pierwsze wydanie ukazało się już w 1949 roku (przy pracy korzystamy z wydania z roku 1978). Bardzo osobista biografia, gdyż autorka znała doktora osobiście.
  • osobiste wspomnienia byłego sekretarza i przyjaciela Korczaka, Igora Abramowa-Newerly’ego, które ostatecznie zostały wydane w 1966 roku (“Żywe wiązanie”, również wydanie z 1978 roku).
  • Marka Jaworskiego “Janusz Korczak” (pierwsze wydanie w 1973, my korzystaliśmy z wydania z 1977 roku). W książce znajdują się zeznania świadków o obozie koncentracyjnym w Treblince, przybliżające nam jak mogły wyglądać ostatnie godziny życia Stefy, Janusza i licznych dzieci z sierocińca.
  • Stefana Wołoszyna “Korczak”, wydana w 1978 roku książka z przybliżeniem biografii Korczaka i jego pism. Niestety z dużą ilością propagandy tamtych czasów.
  • Alicji Szlązakowej “Janusz Korczak”. Wydana przez Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne w 1978 roku książka, która przybliża postać Korczaka dzieciom. Bogato ilustrowana i wzbogacona o treści artystów, którzy odnoszą się do wpływu Korczaka.
  • “Korczak. Próba biografii” Joanny Olczak-Ronikier, córki wspomnianej na początku Hanny Mortkowicz-Olczakowej. Najbardziej rozbudowana biografia. Napisana współcześnie i wydana w 2011 roku przez W.A.B. Stała się główną podstawą biograficzną naszego komiksu.

Oczywiście poza dziełami biograficznymi istotnym przedmiotem naszych prac, jest ocalały z getta pamiętnik, który czytamy w wersji “Pamiętnik i inne pisma z getta” z 2012 roku. Jest o tyle cenny, że pokazuje pisarstwo pamiętnikarskie z pierwszej ręki, a zarazem patrzymy na Korczaka całkowicie inaczej niż jego biografowie.

Biografia Korczaka nie jest możliwa bez włączenia w nią bardzo istotnej osoby – Stefy Wilczyńskiej, która prowadziła sierociniec dla żydowskich dzieci wraz z nim. Pomocnym dziełem jest jej biografia z 2015 roku, napisana przez Magdalenę Kicińską i nosząca tytuł “Pani Stefa”.

Źródłami są również filmy o Korczaku oraz jego własne dzieła, w których ukrywał bardzo wiele osobistych doświadczeń. Postaramy się o nich wspominać w miarę dalszych prac nad komiksem.

O autorach

Autorami komiksu o Korczaku będą:

Paweł Timofiejuk – 1978, odpowiedzialny za scenariusz. Od lat prowadzi wydawnictwo komiksowe timof comics. Ale jest też aktywnym scenarzystą komiksowym. Współpracował z takimi twórcami komiksowymi jak: Przemysław Truściński, Wojciech Stefaniec, Konstantin Komardin, Mirosław Urbaniak, Tony Sandoval, i wielu innych. Na początku lat 2000 działał w grupie literackiej “skaFander”, i przewodniczył redakcji pisma pod tym samym tytułem. Na koncie ma tomik wierszy, opowiadania, tłumaczenia opowiadań i komiksów. Działa aktywnie w Polskim Stowarzyszeniu Komiksowym i organizuje festiwal Komiksowa Warszawa.

Ernesto Gonzales – 1973, warszawski ilustrator i  autor komiksów. Autor kultowego Rroarra oraz takich komiksowych albumów jak: “Lekturnik”, “Bon ton”, czy wydanej niedawno antologii “Nim wstanie dzień”. Autor postaci “Kapitana Bzyka”. Przy wielu komiksach współpracował ze scenarzystą Grzegorzem Januszem.

O projekcie słów kilka

Projekt Korczak to projekt, w ramach którego zamierzamy stworzyć komiksową biografię Janusza Korczaka.

Dlaczego akurat Korczaka?

Ponieważ jest to bardzo ważna postać we współczesnej historii Polski, o której obecnie bardzo mało się wspomina, a wyznaczała trendy wychowawcze w pedagogice światowej przez długie lata XX wieku. Jego całe życie poświęcone było pracy społecznej, a jest to rzadko ukazywane w polskich analizach jego osoby.

Biografia komiksowa

Chcemy stworzyć opowieść o całym życiu Korczaka, a nie tylko o wybranym fragmencie – zazwyczaj ostatnich latach życia. W polskim komiksie rzadko sięga się po historie cywilnych postaci historycznych, których żywoty wbrew pozorom są trudniejsze do opowiedzenia, niż historie zrywów narodowych i żołnierzy.

Brakuje opowieści o polskich społecznikach we współczesnym polskim komiksie. A jeżeli się pojawiają, to tworzą je autorzy zagraniczni, jak miało to miejsce z Ireną Sendlerową. Dlatego też postanowiliśmy sięgnąć po biografię Korczaka i zmierzyć się z jego historią.

Proces twórczy – zarówno warstawa scenariuszowa, jak i graficzna, jest wspierany w postaci stypendium “Kultura w sieci”.
Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.